CPS Banja Luka
Centar za prirodnjačke studije Banja Luka
MISTERIJA STVARANJA
 
 
Naslovna / Zdravlje / Tekstovi
 

JETRA - GLAVNA LABORATORIJA NA[EG TIJELA

 
 

     Od svih složenih hemijskih laboratorija našeg tijela, jetrene ćelije su najzanimljivije. Milijarde ovih radnih jedinica, koje se nalaze u sastavu jetre, usmjerene su prema krvi i krvnim žilama koje dolaze iz tankog crijeva. Razmatrat ćemo  sve ove pojedinačne strukture kao jedan nevjerovatan organ, koji zovemo jetra.

Ona je najveća žlijezda našeg tijela i pridodata je organima za varenje. Teška je oko 1500 grama. Njena dužina iznosi oko 30 cm, širina oko 16 cm, a debljina 8cm. To je organ crvenkasto­smeđe boje i meke konzistencije.(Sl.1) Kod oboljenja jetre i žučne kese javlja se bol u predjelu desne lopatice.

Jetra, koja leži u desnom gornjem uglu trbušne šupljine, funkcioniše kao izuzetan filter u krvnom sistemu.(Sl.2) I dok bubreg filtrira proste vodene rastvore, viškove materijala u ljudskom tijelu, jetra čisti složene rastvore, kao što su lijekovi i hormoni. Zbog svog položaja i funkcionalne povezanosti sa drugim organima tijela, poremećaji u funkcionisanju jetre imaju veliki uticaj na metabolizam tijela i na rad drugih organa, a naročito slezene, koštane srži, endokrinih žlijezda, bubrega i centralnog nervnog sistema.(Sl.4)

Jetra je svakodnevno izložena  djelovanju različitih toksina, tako da nema bolesti  organa u tijelu, a da pri tome nije oštećena i jetra. Jetra ne funkcioniše samo kao filter za hranu i viškove metabolizma, već takođe proizvodi globuline i enzime, koji obnavljaju krvne žile.1

U jetri nastaje oko 90-95 % svih proteina plazme. Zanimljivo je pomenuti da jetra može za 4-7 dana proizvesti polovinu ukupne količine proteina plazme u našem tijelu. Gubitak plazme izaziva naglu diobu ćelija jetre, pa se jetra ustvari povećava dok se ne obezbjedi dovoljna količina proteina u plazmi. Među najvažnije funkcije jetre ubraja se njena sposobnost da sintetizira aminokiseline.

Sposobnost jetre da odstranjuje amonijak pretvarajući ga u karbamid, spašava naše tijelo sigurne smrti. Specijalne ćelije pronađene u jetri uništavaju bakterije u krvi koje prolaze kroz jetru, naročito kada dolaze iz crijeva. Krv iz crijeva, zajedno sa toksinima i bakterijama, ulazi u jetrene ćelije i njihove sinuse.

Unutrašnja površina svih sinusa jetre je krcata tim specijalnim Kupferovim ćelijama koje strše u krv koja ovuda protiče. Te su ćelije toliko aktivne  da iz krvi mogu ukloniti 99% i više bakterija prije nego one dospiju do kraja svog jetrenog puta.(Sl.3) 

Kada se broj čestica ili otpadnih materija u krvi povećava ove specijalne ćelije se takođe povećavaju i beskompromisno otklanjaju te nepoželjne elemente. Jetra proizvodi izvore energije za tijelo. Jedna od najznačajnijih osobina jetre jeste proizvodnja glukoze, koja predstavlja glavni izvor energije u organizmu.

Glukoza  se svakog dana uzima iz hrane, pretvara u glikogen i skladišti u jetri. Tako jetra kontinuirano kontroliše nivo glukoze u krvi.

U periodu između obroka  nivo glukoze u krvi počne da opada, jetra pretvara uskladišteni glikogen u iskoristivo gorivo - glukozu. Dakle, jetra ne dopušta  da nivo glukoze padne ispod dozvoljene vrijednosti.

Kod čovjeka sa oboljenjem jetre, neposredno nakon obroka bogatog šećerima, koncentracija glukoze u krvi poraste  oko tri puta više nego kod zdrave osobe. Jetra takođe može proizvesti glukozu od masnih kiselina i aminokiselina, baš kao što može pretvoriti druge ugljene hidrate, koji se ne mogu lako koristiti u proizvodnji energije, u glukozu. Kroz jetru svake minute protiče oko 1,5 litra krvi, a u specifičnim uslovima može poprimiti ulogu rezervoara krvi. Jetra posjeduje strukturu koja može da se širi ili skuplja. Uz pomoć te osobine, ona može da skladišti krv i oslobađa je u krvne žile.

U zdravom tijelu, jetra može zadržati 10% ukupne količine krvi iz ljudskog tijela, što predstavlja oko 450 ml. U nekim situacijama, tj. kada dođe do oštećenja srca, količina krvi koja obično cirkuliše u tijelu postaće previše velika za srce. U tom stanju, jetra duplira svoj kapacitet za zadržavanje krvi i skladišti jedan litar krvi.

Tako ona omogućava srcu da radi pod optimalnim ritmom. Kada se potreba za krvlju poveća, npr. prilikom fizičkog rada, jetra oslobađa uskladištenu krv u krvni sistem i zadovoljava potrebe za krvlju. Jetra radi ekonomično. Kada se glukoza potroši u mišićima, oslobađa se jedan višak metabolizma u vidu mliječne kiseline.

Ako se mliječna kiselina duže zadrži u mišiću, ona stvara bol i onemogućava njegovo djelovanje. Jetra sakuplja tu mliječnu kiselinu iz mišića i  pretvora je u glukozu.

Ova naša laboratorija proizvodi nova crvena krvna zrnca umjesto onih mrtvih. (Sl.5) Slezena i jetra su mjesta gdje se proizvode nova crvena krvna zrnca i gdje se pretvara glavni dio proteina u aminokiseline.(Sl.6)

Jetra je mesto gde se skladišti gvožđe koje ima važne funkcije u tijelu. Izuzevši željezo u hemoglobinu, ubjedljivo najveći dio željeza u tijelu, pohranjen je u jetri. Kad se u tjelesnim tekućinama  nađe višak željeza, jetra ga skladišti do potpune regulacije.

Jetra predstavlja najbolje skladište u tijelu. Svi minerali, proteini i male količine masnoća i vitamina, uskladišteni su u jetri. Kad god je potrebno, ona ispušta uskladištene supstance u data područja  na najbrži mogući način. U najvećim količinama se u jetri pohranjuje vitamin A, ali isto tako i vitamin D i B12. U jetri se nalazi dovoljno vitamina A za 1-2 godine, a vitamina D i B12 za 1-4 mjeseca. Ona brižljivo kontroliše da li tijelo ima dovoljno energije, uz pomoć jednog specijanog  sistema. Svi organi u tijelu povezani su sa jetrom. Jetra ima značajnu ulogu u zgrušavanju. Proces krvarenja nosi velike opasnosti po naš organizam. Pošto se krv nalazi u krvnom sistemu pod pritiskom, prilikom povrede krvne žile dolazi do naglog isticanja krvi. (Sl.7)

 Međutim,  kod zdrave osobe formira se jedna montažna mreža, čije glavne dijelove izgrađuje jetra. Ako je jetra funkcionalna, ovaj proces teče bez imalo poteškoća. Osnovu ove mreže čine trombociti i fibrinogen.(Sl.8) Ovaj kompleksan proces se odvija kroz 12 kaskadnih reakcija. Proces je konstruisan da  se može zaustaviti na bilo kom mjestu.

Fibrinska mreža pod elektronskim mikroskopom izgleda fenomenalno.(Sl.8) Jetra stvara veliki dio sastojaka koji se iskorištavaju u procesu zgrušavanja. Za metaboličke procese u jetri gdje se stvaraju protrombin i ostali faktori izuzetno je bitan vitamin K.

Bez njega je praktično nemoguće zaustaviti krvarenje. Zbog vrlo aktivnih hemijskih zbivanja u jetri, jetra je poznata po  sposobnostima da uklanja otrove i izlučuje lijekove kao što su: sulfonamidi, penicilin, ampicilin, eritromicin i drugi.

Na sličan način se hemijski mijenjaju i izlučuju hormoni. Režnjevi jetre sastoje se od režnjića, koji predstavljaju osnovnu jedinicu njene građe. Režnjići su u obliku piramida, promjera  1-2 mm. (Sl.9) Ljudska jetra  sadrži 50 000-100 000  režnjića.    

Režnjić  se sastoji  od jetrenih ćelija poredanih zrakasto, kao žice na točku. S jedne strane  ovih poredanih jetrenih  ćelija teku mali žučni kanalići, koji odvode proizvedenu žuč, a s druge strane protiče krv koja se filtrira i oslobađa otrovnih i nepotrebnih tvari.  (Sl.10)

U ovoj zrakastoj strukturi jetre krv i žuč teku u suprotnim smjerovima. U centru jetrenog režnjića nalazi se  centralna vena koja prima i odvodi krv.  Jetra je jedan ogroman filter sa zadatkom da oslobađa iz tijela suvišne materije. (Sl.9)

Iz ovih jetrenih prostora otiče i suvišna tekućina limfnim žilicama. Dok krv protiče kroz bezbrojne žilice jetre u njima se nalaze specijalne Kupferove ćelije, koje eliminišu sve napasnike i toksične supstance.(Sl.10) Specijalnim odvodnim sistemom se sva žuč sliva i odvodi u žučnu kesicu.

Jetra ima sposobnost da reparira samu sebe. Ako je neki njen dio oštećen, preostale ćelije popravljaju oštećeni dio, tako što odmah povećavaju svoj broj. Čak i ako se dvije trećine ovog organa odreže, preostali dio se obnavlja.

I dok sebe reparira, jetra uklanja oštećene ili mrtve ćelije iz svoje sredine i zamjenjuje ih novim. Jedna ćelija jetre dovoljno je specijalizovana da omogući više od 500 operacija istovremeno. ]elije jetre prerađuju mnoge tvari, koje nastaju na drugim mjestima u  tijelu.

Među njima je najvažniji bilirubin, jedan od glavnih konačnih produkata razgradnje hemoglobina iz eritrocita. Eritrociti koji su preživjeli svoj vijek, u trajanju od prosječno 120 dana, postali su previše krhki da bi dalje mogli opstati.

Membrana im puca i oslobađa se hemoglobin. U daljem toku  fizioloških reakcija oslobađa se bilirubin, da bi se izvršila njegova obrada i eliminacija. Na kraju se bilirubin  zadržava  u  malim količinama i nastavlja put u plazmi. Riječ žutica označava žućkasto prebojenje tkiva, uključujući žutilo kože i dubljih tkiva.

Najčešći uzroci žutice su:

1)         pojačano razaranje eritocita,

2)   opstrukcija žučnih vodova ili

3)   oštećenje ćelija jetre.

Glavna probavna funkcija jetre je da neprekidno stvara  malu količinu sekreta zvanog žuč. Žuč se izlučuje u sićušne žučne kanaliće, koji se nalaze između ćelija jetre.(Sl.10) Iz žučnih kanalića  žuč ide u sve veće i veće žučne kanale, dok napokon, ne stigne u žučovod i žučnu kesicu ili se izlije direktno u  dvanaestopalačno crijevo.(Sl.10,11,12,13)

Žuč se neprekidno pohranjuje  u žučnu kesicu, koja ima oblik kruške, duga je oko 8 cm i zavučena je ispod jetre. Ukupna  dnevna količina žuči iznosi od 0,6-1 litar, a maksimalna zapremina žučnog mjehura je samo 40-70 ml. (Sl.14)

Pa ipak se u žučnom mjehuru može pohraniti sva žuč koja se proizvede u 12 sati, jer se kroz sluznicu žučnog mjehura  apsorbuje tj.  upija voda, natrij i kloridi, a koncentrišu se ostali žučni sastojci.(Sl.14)

Žuč se obično koncentriše oko 5 puta, a maksimalno se može koncentrisati  12-18 puta. Žučni mjehur prazni svoju pohranjenu koncentrisanu žuč u dvanaestopalačno crijevo, uglavnom kao odgovor na hormone koji se oslobađaju iz tankog crijeva, a rezultat su konzumiranja hrane bogate mastima i proteinima.(Sl.13)

Kad u hrani nema masti, žučni mjehur se slabo prazni. Kad hrana sadrži dovoljnu količinu masti, žučni mjehur se potpuno isprazni za otprilike sat vremena.

Žuč sadrži soli koje pospješuju efikasnost varenja i upijanja masti. Ukus, a ponekad čak i sam pogled na hranu može da bude dovoljan poticaj da se žučna kesa isprazni. Glavni je zadatak  žučnih soli da kapljice masti učini takvim, da ih mućkanje u tankom crijevu može lako raspršiti.

Ovaj učinak je analogan upotrebi deterdženata u domaćinstvu, radi čišćenja masnih mrlja. Žučne soli su  i prevoznici jednostavnih masnoća u crijevima. Kad žučnih kiselina ima u obilju, upija se oko 95% masnoća, a kad žučnih kiselina nema, apsorbuje se samo 50-60% od uobičajene količine. Kad u probavnom traktu nema soli žučnih kiselina, stolicom se gubi i do 40 % masti, pa se može razviti metabolički deficit. Kad se masti nedovoljno  apsorbuju, tada  nema ni vitamina topivih u mastima: A, D, E i K.

Naročito je opasan nedostatak vitamina K, koji se javlja već nekoliko dana po prestanku lučenja žuči.  Zbog tog nedostatka   jetra ne može stvarati faktore zgrušavanja, pa dolazi do teških poremećaja u zgrušavanju krvi.

]elije jetre stvaraju žučne soli iz holesterola. U procesu lučenja tih soli, holesterol se izlučuje  u žuč. Holesterol je nus produkt pri stvaranju i lučenju žučnih soli. Njegova količina u žuči zavisi od količine masti u hrani, jer se holesterol  stvara kao jedan od produkata metabolizma masti.

 Zbog toga, osobe koje godinama uživaju velike količine masti naginju stvaranju žučnih kamenaca. Najprije se stvaraju kristali na sluznici žučne kese. Na ove kristale se dalje taloži holesterol, pa kristali postaju sve veći i veći, stvarajući  nekoliko velikih ili samo jedan kamenac, koji ispuni sav žučni mjehur.

Pri žučnom napadu pacijent osjeća bolove koji se zrakasto šire iz gornjeg desnog dijela trbuha naviše, prema desnom rebarnom luku, ponekad i preko ramena i  niz leđa. Takav žučni napad može trajati nekoliko minuta ili sati, sa jakim bolom koji ne slabi, a ponekad se javlja  mučnina i povraćanje.(Sl. 15,16,17)

  

U 90% slučajeva, kamen u žučnoj kesi se javlja kada žuč postane prezasićena holesterolom, koji se kristališe u tvrde kuglice prečnika do 2,5 cm. Vidimo da je ishrana bitan faktor u nastajanju žučnih kamenaca.2

Ovi kamenčići su bezopasni, ali ponekad se pokreću pri kontrakciji žučne kesice i zatvaraju  otvor kanala. Tada se javlja bol. Kada su pacijenti izloženi čestim napadima, život postaje nepodnošljiv.

Prvo ćemo navesti hranu i pića kojih se trebamo odreći da zaštitimo žučnu kesicu: kafa i drugi oblici kofeina, meso i mliječni proizvodi, namirnice bogate masnoćama i šećerima. Naročito opasne namirnice su jaja, crni luk i svinjetina.

Izuzetno bitne namirnice u prevenciji i liječenju žučnih kamenaca su  one sa mnogo biljnih vlakana, jer regulišu nivo šećera u krvi. To su integralne žitarice, voće i povrće.3

Žene vegetarijanci su upola manje sklone stvaranju kamenaca u žučnoj kesi od onih žena koje jedu meso.

U istraživanju na Harvardu, koje je obuhvatilo  88 000 žena, utvrđeno je da one žene koje su najviše jele povrća  imale su male šanse da dobiju kamen(30 - 40%). Posebno su bile otporne one koje su jele  najviše jezgrastog voća, soje, sočiva, graška a naročito pomorandži.

Preskakanje doručka, stvara uslove za stvaranje kamena u žučnoj kesi, jer nema stimulacije za proizvodnju razblažujućih žučnih kiselina koje sprečavaju nastanak kamenca.

Prema dr Lindi Pejdž veoma je korisno ispiranje žučne kese, koje se sastoji od trodnevnog posta sa maslinovim uljem i šestodnevne dijete na maslinovom ulju, limunu, mrkvi, spanaću, celeru i peršunu. Slične  tečnosti treba uzimati 4-5 puta dnevno. Grčki istraživači su utvrdili da su osobe koje uzimaju mnogo životinjskih masti, kao što su masno meso i puter, sklonije stvaranju kamena. Ovi istraživači   ustanovili su da unošenje mnogo maslinovog ulja sprečava stvaranje kamena.

Čak i mali višak kilograma predstavlja opasnost od nastanka kamena u žučnoj kesi. Harvardska studija pokazuje da su gojazne žene šest puta sklonije stvaranju kamena od onih normalne težine. Žene sa samo 4,5 kg viška tjelesne mase , imale su gotovo dvostruko više izgleda da dobiju kamen.

Hepatitis je virusna infekcija koja oštećuje jetru. Postoje tri tipa hepatitisa: A,B i C. Hepatitis A se obično prenosi hranom ili vodom zagađenom fekalijama. Virus A, koji se nalazi u krvi i stolici bolesne osobe, prenosi se najčešće oralnim putem pa se naziva bolest prljavih ruku. Hepatitis B dolazi od bojenih produkata krvi, koji se koriste u transfuziji ili od  nesterilnih igala.

Oslabljena jetra čini čovjeka  osjetljivim za hepatitis. Faktori koji doprinose slabljenju jetre su drugi virusi, toksične hemikalije iz okolne sredine, kao i alkohol. Lijekovi koji oštećuju jetru mogu da obuhvate lijekove za smirenje, hemoterapijske agense, antibiotike i anestetike. Simptomi hepatitisa obuhvataju umor, mučninu, glavobolje, temperaturu, depresiju, promjenu vida, nervozu i žuticu, po kojoj se često i naziva ova bolest. Oporavak od hepatitisa zavisi od detoksikacije i jačanja organizma.

Biljna ishrana sprečava jetru da se premori. Dobro svakodnevno piće za čišćenje jetre sastoji se od jabučnog soka sa  medom. Ovaj sok podrazumjeva nekonzervisan sok, iscijeđen neposredno prije upotrebe iz svježih  jabuka. Podnevni obrok od jabuka, mrkve ili soka od povrća  djeluje blagotvorno na jetru.

U svijetu i kod nas je u porastu oboljenje jetre, koje nazivamo ciroza.(Sl.18) Pod ovim oboljenjem podrazumijevamo  sledeće promjene jetre:

- nekroza ili smrt jetrenih ćelija,

- dezorganizacija jetrene strukture,

- poremećaj cirkulacije i krvotoka jetre.

Postoje različiti uzroci i razne klasifikacije ciroze jetre. Mi ćemo pomenuti samo alkoholnu cirozu jetre, koju je najlakše spriječiti. Uzrok joj je alkohol, ali postoji i indirektni uticaj hipoproteinske hrane. Alkohol  izaziva postepeno različite patološke promjene na jetri, koje vode  od masne jetre, preko fibroze  do ciroze jetre.

 Ovakva jetra  je obično predstavljena nalazom masnih kapljica, ali i masnih vakuola u jetrenim režnjićima. Najčešći simptomi su žutica, smanjenje maljavosti, smanjenje testisa, sterilitet, poremećaj menstrualnog ciklusa, neuropsihički poremećaji, povećanje slezene i cirkulatorni poremećaji.

U liječenju i prevenciji  potrebno je apsolutno zabraniti upotrebu alkohola i ukloniti ga iz okoline bolesnika. Jetra ima zadatak da poništi djelovanje otrova i toksina u našem tijelu I zato se na njeno optimalno stanje mora obratiti velika pažnja.

Stanje jetre direktno je zavisno od ishrane. Prije nego navedemo neke od brojnih recepata koje nudi prirodna medicina, evo spiska provjerenih "prijatelja" i "neprijatelja" jetre. Namirnice koje su na vrhu liste poželjnih su artičoka i maslačak, od kojih se sprema veoma zdrava salata. Izvrsni lijekovi  za jetru su  potočarka, šargarepa, koprive i masline, kao i kvalitetno ulje od njih. Ljeti treba jesti lubenice i jabuke, a zimi narandže i grepfrut. Bareno povrće preliveno dobrim uljem se takođe preporučuje, a na začine treba zaboraviti. Jetru treba preventivno pročistiti uz pomoć čaja od žalfije, nane i ruzmarina.4

Za obnavljanje jetre i poboljšanje njene funkcije  predlažemo eliksir, koji se spravlja od svježe iscijeđenog soka maslačka i pravog čistog pčelinjeg meda. Jetru nazivamo mozak utrobe i smatramo je najznačajnijim zaštitnikom organizma.

Ona prima glavne udare kada pretjeramo sa upotrebom lijekova, teške hrane i vještačkih stimulansa. "Čim bolesnika više hranite, tim mu više škodite", rekao je Hipokrat.

Pogotovo se to odnosi na masnu, slatku i tešku hranu. Ako želimo zdravo tijelo obratimo pažnju kako postupamo sa nezamjenljivom laboratorijom našeg tijela. Ishrana je ogledalo života, a stanje jetre je  stvarni pokazatelj ishrane.

vrh